23/10/2025
💡 ဒီဂျစ်တယ်ခေတ်မှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကာကွယ်ခြင်း (Digital Safety & Security)
ယနေ့ခေတ်မှာ လူတိုင်းလိုလိုဟာ စမတ်ဖုန်း၊ အင်တာနက်၊ လူမှုကွန်ရက်တွေကို နေ့စဉ်နဲ့အမျှ သုံးနေကြပါပြီ။ ဒီလို နည်းပညာတွေက အကျိုးကျေးဇူးတွေ ပေးနိုင်ပေမဲ့၊ ကိုယ့်ရဲ့ သတင်းအချက်အလက်တွေနဲ့ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာတွေကို ကာကွယ်ဖို့က အရေးကြီးပါတယ်။
ဒီတော့၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် Digital World ထဲမှာ ဘယ်လိုလုံခြုံအောင် နေမလဲဆိုတာ ဗဟုသုတ ဝေမျှပေးပါမယ်။
၁။ ခိုင်မာတဲ့ စကားဝှက် (Strong Password) ရွေးချယ်ခြင်း
မလုပ်သင့်သောအရာများ:
ကိုယ့်နာမည်၊ မွေးသက္ကရာဇ်၊ ဖုန်းနံပါတ်၊ (123456) စတာတွေလို ခန့်မှန်းရလွယ်တဲ့ စကားဝှက်မျိုး မထားပါနဲ့။
အကောင့်အားလုံးကို စကားဝှက်တစ်ခုတည်း မသုံးပါနဲ့။
လုပ်သင့်သောအရာများ:
အနည်းဆုံး စာလုံးရေ ၁၂ လုံး ရှိပြီး စာလုံးကြီး၊ စာလုံးသေး၊ ဂဏန်းနဲ့ အထူးသင်္ကေတများ (ဥပမာ: @, #, $, %) ရောစပ်ပြီး သုံးပါ။
စကားဝှက်တွေကို မှတ်သားဖို့အတွက် Password Manager (ဥပမာ- Google Password Manager, LastPass) တွေကို အသုံးပြုနိုင်ပါတယ်။
၂။ နှစ်ဆအတည်ပြုစနစ် (Two-Factor Authentication - 2FA)
2FA ဟာ သင့်အကောင့်ကို လုံခြုံမှု နှစ်ဆ ပေးပါတယ်။
စကားဝှက်ရိုက်ထည့်ပြီးရင်၊ သင့်ဖုန်းကို ပို့လာတဲ့ ကုဒ် ဒါမှမဟုတ် အက်ပ်ကနေ ထုတ်ပေးတဲ့ ကုဒ်ကိုပါ ထပ်ထည့်ရတာဖြစ်ပါတယ်။
Gmail, Facebook, Telegram စတဲ့ အရေးကြီးတဲ့ အကောင့်တိုင်းမှာ 2FA ကို ဖွင့်ထားဖို့ အထူး အရေးကြီးပါတယ်။ ဟက်ကာတွေ သင့်စကားဝှက်ကို ရသွားရင်တောင် သင့်ဖုန်းမရှိရင် ဝင်ရောက်နိုင်မှာ မဟုတ်ပါဘူး။
၃။ ဖိရှင် (Phishing) လိမ်လည်မှုများ သတိပြုပါ
Phishing ဆိုတာ လိမ်လည်သူတွေက သင့်ရဲ့ ဘဏ်အချက်အလက် (သို့မဟုတ်) အကောင့်ဝင်ရောက်မှု အချက်အလက်တွေကို ရယူဖို့အတွက် တရားဝင်ပုံစံ (ဥပမာ- ဘဏ်၊ အစိုးရရုံး၊ နာမည်ကြီး ကုမ္ပဏီ) ယူပြီး အီးမေးလ်၊ စာတို (သို့) ဝဘ်ဆိုဒ် အတုတွေ ဖန်တီးတာကို ခေါ်ပါတယ်။
သတိထားရမည့်အချက်များ:
ချက်ချင်းလုပ်ပါ (Urgent Action) လို့ တိုက်တွန်းတဲ့ စာတွေ၊ ဆုကြေးရတယ်ဆိုတဲ့ စာတွေကို သံသယထားပါ။
မယုံကြည်ရတဲ့ လင့်ခ် (Link) တွေကို မနှိပ်ပါနဲ့။ လိပ်စာအတိအကျ မှန်မမှန် စစ်ဆေးပါ။
သင့်ရဲ့ စကားဝှက် (သို့မဟုတ်) ဘဏ်ကတ်နံပါတ် တွေကို အီးမေးလ် (သို့မဟုတ်) စာတိုနဲ့ တောင်းခံရင် လုံးဝ မပေးပါနဲ့။
၄။ လူမှုကွန်ရက်ပေါ်မှာ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ထိန်းသိမ်းခြင်း
သင့်ရဲ့ အချက်အလက်များကို ကန့်သတ်ပါ (Limit your information):
သင့်ရဲ့ လက်ရှိ တည်နေရာ (Location)၊ အိမ်လိပ်စာ၊ ကျောင်း/အလုပ်နေရာ (အတိအကျ) စတာတွေကို လူသိရှင်ကြား (Public) ချမပြပါနဲ့။
ရုပ်ပုံတွေ တင်တဲ့အခါ GPS နေရာ (Location Tag) ကို ပိတ်ထားတာ ပိုကောင်းပါတယ်။
Privacy Setting တွေကို စစ်ဆေးပြီး သင့်ပို့စ်တွေကို ဘယ်သူတွေ မြင်ရမယ်ဆိုတာကို "Friends Only" (သူငယ်ချင်းများသာ) လိုမျိုး ကန့်သတ်ထားပါ။
ဒီအချက်လေးတွေကို ဂရုစိုက်လိုက်နာခြင်းအားဖြင့် သင်ဟာ ဒီဂျစ်တယ်ကမ္ဘာထဲမှာ ပိုမိုလုံခြုံစိတ်ချစွာ လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။